Onderzoekers hebben oud menselijk DNA aangetroffen op prehistorische grotschilderingen. De vondst biedt hoop dat het in de toekomst mogelijk wordt om individuele kunstenaars te identificeren en een langdurig debat over de artistieke vaardigheden van neanderthalers te beslechten.
Menselijk DNA kan duizenden jaren overleven op grotwanden en rotstekeningen. Dat blijkt uit onderzoek naar grotkunst in Spanje en Portugal. Mogelijk kunnen we met vergelijkbare DNA-vondsten een antwoord krijgen op de vraag of ook neanderthalers grotwanden beschilderden.
‘Dit is het begin van een nieuw tijdperk’, zegt antropoloog Genevieve von Petzinger van de Universiteit van Witwatersrand in Zuid-Afrika. ‘Hiermee krijgen we de mogelijkheid om de persoon die deze kunst maakte te leren kennen. Dat is buitengewoon.’
DNA op grotwanden
Onderzoekers van het First Art–project, dat zich richt op het dateren van de oudste grotkunst, namen tussen 2022 en 2025 monsters uit elf grotten met rotstekeningen in Spanje en Portugal. Het ging vooral om eenvoudige afbeeldingen, zoals driehoeken, stippen en handafdrukken die met rode okerverf zijn gemaakt. Dit zijn waarschijnlijk de oudste vormen van grottekeningen. De onderzoekers namen piepkleine verfmonsters of verwijderden een laagje van het mineraal calciet, dat zich op grotwanden vormt als mineralen uit water neerslaan.
Grotkunst werd vaak gemaakt door verf uit de mond te blazen of met handen en vingers aan te brengen. Daarom testten de onderzoekers of DNA van de makers bewaard is gebleven in de afbeeldingen.
We weten al tien jaar dat menselijk DNA bewaard kan blijven in het sediment op de bodem van grotten, maar genetisch materiaal was nog niet eerder op grotwanden gevonden. Dat veranderde toen de onderzoekers menselijk DNA aantroffen in rode markeringen in de Escoural-grot in Portugal.
‘Dat was een aangename verrassing’, zegt antropoloog Alba Bossoms Mesa van het Max Planck-instituut voor evolutionaire antropologie in Duitsland. We weten nog niet zeker of het gevonden DNA afkomstig is van de kunstenaar zelf, waarschuwt ze. ‘Het kan ook zijn van iemand die de kunst later heeft aangeraakt, of van iemand die er alleen maar op heeft geniest.’
Toch kunnen we met dergelijke DNA-vondsten mogelijk de makers van de tekeningen identificeren. ‘Het is alsof de grotwanden de bladzijden van een leeg boek zijn, dat we stap voor stap kunnen vullen met nieuwe ontdekkingen’, zegt archeoloog Hipόlito Collado Giraldo van de regionale overheid van Extremadura in Spanje.
Grotwanden vol informatie
Een andere verrassing kwam aan het licht toen de onderzoekers monsters namen van delen van de grotwanden zonder kunst, die bedoeld waren als controlegebieden. In sommige van die controlemonsters vonden ze ook oud menselijk DNA. Waarschijnlijk is dat achtergelaten door prehistorische bezoekers die de grotwanden aanraakten.
‘We waren stomverbaasd’, zegt Collado Giraldo. Het bevestigt dat grotwanden een schat aan informatie kunnen bevatten over de mensen die deze plekken bezochten, zelfs op locaties zonder tekeningen of archeologische vondsten.
De onderzoekers wisten te bevestigen dat het DNA op de wanden van de Escoural-grot afkomstig is van directe aanrakingen door mensen, en niet van sediment uit de grot dat op de wanden is beland. Menselijk DNA in sediment raakt gewoonlijk vermengd met DNA van andere diersoorten, maar het genetische materiaal op de wanden was uitsluitend menselijk.
Het DNA op de grotwanden onthulde ook belangrijke details over de prehistorische mensen van wie het afkomstig is. Drie van de vier monsters waren afkomstig van vrouwen. Het genetische profiel kwam het meest overeen met dat van een populatie die bekendstaat als de westelijke jagerverzamelaars, die ongeveer 17.000 tot 5200 jaar geleden leefde.
Er was niet genoeg DNA beschikbaar om het materiaal nauwkeurig te dateren. Wel weten we dat de Escoural-grot tussen 4000 en 5000 jaar geleden is afgesloten van de buitenwereld. Het gevonden DNA is dus waarschijnlijk ouder dan dat.
Speuren zonder graven
Deze vondst is nog maar het begin. Eerder deze maand verzamelden First Art-onderzoekers talloze monsters in verschillende grotten in Spanje. Daaronder waren ook de grotten Nerja en Ardales, waar kunst te vinden is die aan neanderthalers wordt toegeschreven. Daar is nog veel discussie over. ‘Een vraag die ik graag wil beantwoorden, is of neanderthalers kunst maakten’, zegt Bossoms Mesa.
DNA van grotwanden kan nieuwe mogelijkheden bieden om prehistorische mensen en de tekeningen die zij maakten beter te begrijpen, zegt archeoloog Francesco d’Errico van de Universiteit van Bordeaux in Frankrijk, die niet bij het onderzoek betrokken was. ‘Waren de kunstenaars mannen, vrouwen of allebei? Zijn de afbeeldingen op een wand door één kunstenaar gemaakt? Kunnen we DNA van neanderthalers vinden in de oude schilderingen in Iberië, of DNA van Denisova-mensen in de handomtrekken die in Indonesië zijn gevonden? De mogelijkheden zijn eindeloos.’
De onderzoekers vonden het oude DNA maar op 1 van de 24 onderzochte rotswanden met kunst. Dat wijst erop dat DNA-behoud eerder uitzondering dan regel is. ‘De kans op succes is op dit moment nog klein’, zegt Bossoms Mesa. Dat zal waarschijnlijk verbeteren naarmate we er beter in worden om piepkleine hoeveelheden DNA in grotmonsters te vinden.
Collado Giraldo kijkt uit naar de mogelijkheid om waardevolle informatie te ontdekken zonder opgravingen uit te hoeven voeren. ‘Bij een opgraving gaat onvermijdelijk een deel van die archeologische sporen verloren’, zegt hij. ‘Deze nieuwe ontdekking geeft ons de kans om zonder opgravingen nieuwe verhalen te ontdekken en te reconstrueren; verhalen die ons helpen de mensen en samenlevingen uit het verleden beter te begrijpen.’
Geef een reactie